verslag van de lezingen van 27 januari 2024

Op 27 januari waren we voor het laatst te gast in het Oranje Hotel. Onze vereniging verhuist naar het kenniscentrum Tresoar in Leeuwarden.

De middag begon en eindigde met de Franse sterrenkundige Flammarion.
Bauke Zijlstra gebruikte Flammarions foutieve voorspelling om het verschil tussen wetenschap en pseudowetenschap te duiden en Jeffrey Bout gebruikte een tekst van Flammarion om een gesimuleerde reis door het heelal te begeleiden.

  

Bauke legt uit dat sommige wetmatigheden zó vaag zijn dat ze niet verifieerbaar zijn.
Een wetenschappelijke theorie claimt nooit de waarheid te zijn maar een benadering ervan.

Volgens Jeffrey Bout zitten wij in een rozijnenpannenkoek en als onze kijkrichting in het vlak van deze pannenkoek zit zien wij de Melkweg.

Jeffrey legt uit dat de prachtige foto’s van Hubble en Webb gebruik maken van kleine verschillen in de kleur rood. Binnen deze kleine verschillen worden nieuwe kleuren toegekend zodat wij mensen de verschillen kunnen zien.

Op Jeffreys eigen website: sterrenkundevoorjou.nl staat wanneer en waar hij  gaat sterrenkijken en nodigt mensen uit om mee te kijken.

verslag van de lezingen van 25 nov 2023

De 25 november vond de laatste Gemma Frisius bijeenkomst van dit jaar plaats met Huib Jan van Langevelde over zwarte gaten en Fetze Tichelaar over zijn zelfgebouwde telescoop.

Fetze laat ons zien dat je soms niet ver hoeft te zoeken als je materialen nodig hebt voor je telescoop. Zelfs het dopje van de fles afwasmiddel zit in Fetzes telescoop verwerkt.

De grote verrassing van Fetzes presentatie wachtte achter een gordijn en werd onthuld aan een zeer geïnteresseerd publiek. De manshoge telescoop met een diameter van 20 inch.

Huib Jan van Langevelde begint zijn presentatie door ons een stukje van de hemel te laten zien. Eerst optische beelden en dan radio beelden.

Met radiosignalen is het uiteindelijk gelukt om voor het eerst een afbeelding van een zwart gat te presenteren.

Huib Jan laat ons in een simulatie zien hoe licht dat buiten ons kijkkader valt ons tóch bereikt omdat een zwart gat er als het ware een slinger aan geeft. Deze lichtstralen leveren het bewijs voor het zwarte gat en kunnen gebruikt worden om de vorm er van te duiden.

verslag van de lezing van 28 okt 2023

Op 28 oktober 2023 was er weer een Gemma Frisius bijeenkomst met twee sprekers. Als eerste was ons erelid Henk Nieuwenhuis aan de beurt die de dag ervoor een kopie van de Diepenveen meteoriet onthuld had.                                                                                                      

Henk heeft vandaag geen wetenschap in de aanbieding, maar humor en anekdotes. Zo vertelt hij over het maken van raketten in zijn jeugd met een explosie op zijn zolderkamer tot gevolg, bezoekjes van de CIA, brieven aan Chroesjtsjov en contacten met een Russische astronaut.

Als conservator van Het Planetarium van Franeker maakt Henk een en ander mee. Zo was er eens een man die Henk waarschuwde voor een zeewaterspiegelstijging van 30 meter in verband met een samenstand van de planeten Jupiter, Saturnus en de maan.

Het geloof komt ook aan bod in de presentatie als Henk over zijn bezoekje aan de de laatste boerenprofessor en knappe telescopenbouwer, Bauke Miedema praat. Miedema hield vast aan zijn bijbelse ideeën ondanks de door Henk meegenomen wetenschappelijke bewijzen.

De astronomische avonturen van Henk brengen hem op vele plaatsen in de wereld en dicht bij de actuele gebeurtenissen.

Na de pauze vertelde Steven Bloemen van de Radboud Universiteit in Nijmegen over de detectie van zwaartekrachtgolven.

Het grote voordeel van zwaartekrachtgolven is dat ze niet worden tegengehouden door gruis en stof. Bij het vinden van zwarte gaten en de bestudering van de oerknal zijn zwaartekrachtgolven belangrijk. De methode die wordt gebruikt voor het detecteren van zwaartekrachtgolven heet interferometrie.

Het hebben van meerdere meetstations is belangrijk want zo kan de plek in het heelal gevonden worden waar de zwaartekrachtgolven vandaan komen. Een zwaartekrachtgolf ontstaat als er twee zeer zware hemellichamen om elkaar heen draaien.

Dan vertelt Steven over de BlackGEM telescoop die dit voorjaar in gebruik is genomen. Omdat koolstof krimpt bij een temperatuursverhoging en metaal uitzet zijn deze twee materialen in de constructie van de telescoop gecombineerd. Zo worden de effecten van temperatuurswisselingen tot een minimum beperkt.

Dan laat Steven ons een filmpje zien van de installatie van BlackGEM in Chili en ten slotte vertelt hij over de Einsteintelescoop die in voorbereiding is en over LISA die zwaartekrachtgolven gaat detecteren vanuit de ruimte.

Henk Nieuwenhuis onthult monument Diepenveen-meteoriet

Op 27 november 1873 sloeg een meteoriet in de grond in de buurt van Diepenveen bij Deventer. Toevallig zag men dit gebeuren en werd de steen opgeraapt en met een begeleidend briefje in een klein houten kistje gestopt. Na vele omzwervingen stond het kistje te midden van een stenenverzameling op een tafel tijdens een Kunstroute op een camping in het jaar 2012. Henk Nieuwenhuis zag meteen dat het om een bijzondere koolstofmeteoriet ging. De steen mocht geleend worden voor nader onderzoek en wetenschappelijke onderzoekers in binnen- en buitenland waren enthousiast: de meteoriet bleek een zeer zeldzame koolstof-chondriet te zijn. Er zijn nu in totaal zes Nederlandse meteorieten bekend. Precies 150 jaar later na de inslag werd op 27 november 2023 de ‘Dag van de Meteoriet’ georganiseerd in Diepenveen. Naast diverse lezingen en toespraken werd op de plaats van de inslag een informatietafel onthuld en een demonstratie gegeven met de meteorietinslagsimulator. In Diepenveen zelf mocht Henk Nieuwenhuis het monument onthullen: een 10x vergrote replica van de Diepenveen-meteoriet.

Verslag bijeenkomst 30 sept. 2023

Verslag bijeenkomst 30 sept 2023

Op 30 september 2023 vond de eerste Gemma Frisius bijeenkomst van het seizoen plaats. Er was een goede opkomst met 35 bezoekers.

Jurjen Boersma vertelde over de overeenkomsten en verschillen tussen het Apollo en Artemis project. Een belangrijk verschil is dat het Apollo project exclusief een NASA project was en dat er aan het Artemis project ruimtevaartorganisaties van 22 landen meedoen. De Orion ruimtecapsule, die gebruikt gaat worden voor het Artemis programma, lijkt qua uiterlijk op de Apollo capsule maar de Apollo capsule had brandstofcellen en schakelaars terwijl de Orion capsule zonnepanelen en touchscreens heeft.

Verder vertelde Jurjen over de Lunar Gateway, een ruimtestation dat in een baan om de maan gebracht gaat worden en over het Starship ontwerp van Elon Musk waarmee hij mijlenver voor loopt op de rest.

Na de pauze was het tijd voor quantummechanica. De natuurkundige theorie die de bewegingen van en krachten op zeer kleine deeltjes beschrijft.

Een dag er voor had onze spreker Robert de Jong al een door Gemma Frisius aangekondigde webinar georganiseerd waar een aantal leden van onze vereniging aan mee deden.

Robert vertelde wanneer quantummechanica nodig is. Over de ontdekking en de toepassing in de sterrenkunde.

Wanneer er bij extreem kleine deeltjes geen gebruik kan worden gemaakt van de klassieke mechanica, wordt de quantummechanica gebruikt.

In de quantummechanica kunnen golven botsen en deeltjes interfereren.

Dit was mooi te zien in het filmpje, dat Robert ons liet zien, van Dr. Quantum. Dit filmpje is eenvoudig te vinden door op YouTube ‘Dr. Quantum – Dubbele spleet experiment’ in de typen in het zoekvenster.

In het filmpje wordt duidelijk dat deeltjes zich anders gedragen als ze bekeken worden!

Ten slotte vertelde Robert over de toepassing van quantummechanica in de sterrenkunde met behulp van het uitsluitingsprincipe van Pauli en ontaarde electronengassen.

Als extraatje werd er nog een spelletje Kahoot gespeeld met voor de winnaar kaartjes voor Fabrique des Lumières in de Westergasfabriek in Amsterdam.

programmaboekje 2023/2024

Als het goed is dan heeft ieder lid van de Vereniging Gemma Frisius onlangs het programmaboekje voor het seizoen 2023/2024 ontvangen. Indien u, als lid, niets heeft ontvangen, stuurt u dan een e-mail naar secretaris Hans Brandsma, secretaris@gemmafrisius.nl.

verslag lezingen 25 maart 2023

De bijeenkomst van 25 maart begon met een lezing door Meindert de Jong, oud-penningmeester van de vereniging. Naast bouwer van zijn eigen 25 cm spiegeltelescoop is Meindert een verwoed radio-amateur. Een uitdaging was om radiosignalen van Jupiter te ontvangen. Als geladen zonnedeetjes Jupiter naderen worden ze versneld in het magnetisch veld van Jupiter. Hierdoor gaan ze specifieke radiosignalen uitzenden die net niet door de aardse atmosfeer worden geabsorbeerd zodat ze gemeten kunnen worden op het aardoppervlak. De omstandigheden moeten wel gunstig zijn want er zijn meerdere storingsbronnen zoals de posities van de vier grote manen, de wisselende zonnewind, de hoogte boven de horizon van Jupiter en uiteraard de gevoeligheid van antenne + ontvanger. Maar het is Meindert gelukt. In het Lauwersmeergebied heeft hij het signaal van Jupiter gemeten. Omgezet in hoorbaar geluid klinkt het als het geluid van het bakken van een ei. Meindert ontving uiteraard de welverdiende sûkerbôle.

Na de pauze gaf KNMI-seismoloog Pauline Kruiver een perfecte lezing over aardbevingen. Dit kunnen natuurlijke bevingen zijn ten gevolge van verschuivende aardplaten zoals onlangs in Turkije maar ook in Limburg kunnen langs breuken in de aardkorst lichtere bevingen optreden. Door menselijk handelen kunnen ook bevingen geïnduceerd worden zoals in de provincie Groningen door aardgaswinning en ook door zoutwinning. Ook waar vulkanisme is, ten gevolge van het uiteen drijven of juist over elkaar heen schuiven van aardplaten, komen aardbevingen voor. Pauline gaf een mooie demonstratie van een seismometer: een tikje op de tafel gaf een sterk signaal op de computer. Dit betekent dat storingsbronnen zoals windturbines (!) in acht genomen moeten worden. In de coronaperiode was het storingsniveau beduidend lager. Tijdens de pauze zette Pauline ons aan het werk met potlood, passer en papier

om het aardbevingscentrum (het epicentrum) van een beving in Korea op te sporen. Vervolgens nam Pauline ons naar Mars want ook daar is seismische activiteit gemeten. Helaas is nu de energievoorziening van de marsrobot geblokkeerd vanwege stof op de zonnepanelen. Pauline ontving tenslotte ook de welverdiende sûkerbôle voor haar uitstekende lezing die ze met veel enthousiame presenteerde.

 

Uitje naar Hellendoorn

Op 29 april is onze jaarlijkse excursie. Deze keer gaat de reis naar Hellendoorn, waar we vanaf 10.30 uur uur worden ontvangen met koffie/thee. Om 11.00 uur begint een sterrenkundeprogramma dat wordt verzorgd door de Sterrenwacht Hellendoorn. Tussen de middag is er een broodje met wat drinken en ‘s middags volgt er nog een lezing en mogelijk nog een wandeling onder leiding van een geoloog. Leden krijgen hiervoor een uitnodiging. De eigen bijdrage is €10 per persoon en €20 voor niet-leden. U kunt zich opgeven per e-mail (voorzitter@gemmafrisius.nl) of per telefoon  (0511-421268).

Lezingen op zaterdag 25 maart 2023

In het voorprogramma vertelt Meindert de Jong over

Het ontvangen van radiosignalen van Jupiter.

De Aarde wordt continu met straling uit de ruimte bestookt. Een groot gedeelte van deze straling wordt geabsorbeerd door de atmosfeer waaronder de, voor het leven gevaarlijke, kortgolvige röntgen- en gammastraling. Gelukkig wordt zichtbaar licht en bepaalde langgolvige radiostraling wel doorgelaten zodat deze waargenomen kunnen worden op het aardoppervlak. En ook de door Jupiter uitgezonden radiostraling kun je ontvangen met een speciale antenne plus ontvanger. Maar dit lukt niet altijd. Voor een goede ontvangst moet rekening worden gehouden met een aantal factoren: de hoogte van Jupiter boven de horizon en de afstand Aarde-Jupiter. Ook is een lage activiteit van de Zon gewenst want de Zon heeft grote invloed op de ionisatie van de hogere luchtlagen in de atmosfeer.

 

 

De hoofdlezing is van Pauline Kruiver :
Wat trilt daar? Over aardbevingen en laag-frequent geluid.De meeste mensen kennen het KNMI van het weer en van klimaat-onderzoek. Het KNMI heeft echter ook een onderdeel dat zich bezighoudt met seismologie en akoestiek en beheert een uitgebreid netwerk van seismometers in Nederland waarmee aardbevingen geregistreerd worden. Als er een aardbeving in Nederland is, dan bepalen de seismologen van het KNMI de sterkte – ofwel magnitude – en de plaats van de aardbeving. Deze worden op de website gepubliceerd. We kijken naar twee soorten aardbevingen: tektonische en geïnduceerde. De natuurlijke, tektonische aardbevingen vinden vooral in het zuiden van het land plaats. Ze zijn gerelateerd aan de grote breuksystemen in de ondergrond, zoals de Peelrandbreuk en de Feldbissbreuk. De grootste natuurlijke aardbeving was die van Roermond in 1992. Geïnduceerde aardbevingen worden veroorzaakt door menselijke activiteiten in de ondergrond. De bevingen ten gevolge van de gaswinning in Groningen zijn de bekendste. Naast de stations in Europees Nederland, heeft het KNMI ook stations in Caribisch Nederland.                                                                        Pauline Kruiver