jubileumtoespraak Wicher van der Heide

toespraak 75 jaar Vereniging Gemma Frisius 30 april 2022

Beste leden. Allen van harte welkom op deze excursiedag van de Vereniging Gemma Frisius. Een mooie opkomst van 23 personen! Vandaag is het de excursiedag maar ik moet eigenlijk zeggen: een feestelijke verenigingsdag. We zouden namelijk vorig jaar het 75-jarig bestaan van onze vereniging vieren maar u weet: het coronavirus werd de grote spelbreker. Heel fijn dus dat we vandaag het jubileum wèl kunnen vieren en afsluiten. En dat doen we met de sterrenkunde-quiz, de lunch, de lezing en de rondleiding rondom deze mooie locatie De Abdij in het mooie Dokkum. We gaan eerst los met mijn praatje.                                                                                                                                                              Op vrijdag 22 maart 1946 is in Leeuwarden het besluit genomen tot oprichting van de Vereniging voor Weer- en Sterrenkunde, afdeling Friesland van de NVWS. Een hele mond vol waar later ook nog ‘Koninklijke”en ‘Gemma Frisius’ aan is toegevoegd. U kunt het allemaal nalezen in ons jubileumboekje dat vorig jaar aan elk lid is verstrekt. Of lezen op de website waar Albert het op heeft gezet.                  75 Jaar, wat betekent dat? Dat er een moment is geweest waarop de Aarde precies 75 rondjes om de Zon heeft gedraaid. De oprichtingsvergadering in 1946 was op 22 maart en stel dat de initiatiefnemer om exact 21.00 uur zei dat de vereniging NU is opgericht. Heeft de Aarde dan 75 jaar later, op 22 maart 2021 om 21.00 uur dan exact 75 rondjes om de Zon gemaakt? Of is het een paar uur of zelfs dagen eerder of later? Het maakt natuurlijk helemaal niets uit voor ons jubileum maar we zijn een sterrenkundige vereniging! En dan wil ik wel graag het tijdstip van het 75-jarig jubileum nauwkeurig weten. Dit bleek lastiger te bepalen dan ik aanvankelijk dacht. Als het volgende onduidelijk is: dat maakt niet uit, het gaat om het eindresultaat en Henk zal er geen vragen over stellen tijdens de quiz! Allereerst de vraag: wat is een jaar? Ja, de tijd van é[én rondje om de Zon. Maar hoe meet je die tijd?

Allereerst kun je op een bepaald moment de posities van de Zon en een willekeurige ster t.o.v. de Aarde meten. Als deze posities weer gelijk zijn dan is er een siderisch jaar (365d, 6u, 9m, 9,76s) verstreken. Deze meting wordt al eeuwenlang gedaan.

Je kunt ook de tijd meten tussen twee perihelium-doorgangen (kortste afstand Aarde tot de Zon rond 4 januari). Dit heet het anomalistisch jaar (365d, 5u, 49m, 12s).

Ook is het mogelijk de tijd te meten tussen twee lentepunt-doorgangen rond 21 maart, als de Zon over de evenaar van Zuid naar Noord schuift. Dan krijg je het tropisch jaar (365d, 5u, 48m, 45,25s). Deze drie jaren (siderisch, anomalistisch en tropisch) verschillen helaas in tijdsduur. Welke moeten we nu nemen als jaar? Gevoelsmatig zzeg ik: laten we het siderisch jaar nemen, dezelfde positie van de Aarde in het Zonnestelsel. Een siderisch jaar duurt exact 365 dagen, 6 uur, 9 minuten en 9,76 seconden. Dan kun je uitrekenen dat 75 rondjes om de Zon 27394d, 5u, 27m en 12s duurt. Deze tijd is dus verstreken na 22 maart 1946 om 21.00 uur. Krijg je dan 22 maart 2021 21.00 uur?

Lastig want…….

Onze jaartelling is gebaseerd op de Gregoriaanse kalender. Een jaar telt ongeveer 365,25 dagen en het was noodzakelijk om af en toe een schrikkeldag toe te voegen zodat de seizoenen niet in de loop van de jaren gingen verschuiven. Via o.a. de Egyptische en de Juliaanse kalender ontstond uiteindelijk de Gregoriaanse kalender, rond het jaar 1582 ingevoerd in katholieke landen en de zuidelijke Nederlanden. Pas rond 1700 kreeg deze voet aan de grond in Friesland tot op de huidige dag.            Om het exacte jubileummoment te vinden moeten we dus rekening houden met de schrikkeljaren. Tussen 1946 en 2021 waren er 19 schrikkeljaren en 56 gewone jaren. Na wat gereken valt het jubileummoment op 23 maart 2021, ‘s morgens om 02.27 uur en 12s, dus bijna 5,5 uur later.

We waren uitgegaan van siderische jaren. Anomalistische jaren leveren een nog later tijdstip op maar de tropische jaren? Na weer wat gereken kom ik  uit op 22 maart 00.56 uur en 34 s, dus 20 uur vroeger dan die 9 uur ‘s avonds.

Conclusie: het bepalen van het moment waarop de Aarde 75 rondjes om de Zon heeft afgelegd hangt af van hoe je een jaar definieert.

Maar dit is nog lang niet alles. De genoemde jaren, siderisch, anomalistisch, tropisch, zijn niet constant van lengte door verschuiving van het lentepunt (t.g.v. precessiebeweging), nutatie (slingerbeweging Aarde t.g.v. onregelmatige massaverdeling), periheliumverschuiving (t.g.v. wisselende zwaartekrachten, relativiteitstheorie), toename daglengte (t.g.v. getijkrachten). Het gaat hier om afwijkingen van fracties van een seconde per eeuw.

En nog wat. De initiatienemer sprak in 1946 het woordje NU uit en dit neemt enige tijd, misschien een seconde. Dan is de Aarde alweer 30 km verder in zijn baan om de Zon. Kun je het jubileummoment niet nauwkeuriger bepalen? Hoe lang duurt eigenlijk het NU, het heden? Het verleden is voorbij en de toekomst is er nog niet; we zitten er precies tussen in. Volgens de kwantummechanica is alles gekwantiseerd, ook de tijd. De tijd verspringt met tijdstapjes, de kwantum- of Planck-tijd, van 5,4.exp(-44) s. Dus een oneindig klein moment is er niet.

En dan komt Einstein ook nog om de hoek kijken. Hij heeft de relativiteitstheorie bedacht die tot op de dag van vandaag zijn geldigheid heeft behouden.                                                                                              Er hing mogelijk een klok in de zaal waar de oprichtingsvergadering werd gehouden. Voor het exact bepalen van het jubileummoment is het noodzakelijk dat de klok op dezelfde plaats in de zaal is blijven hangen gedurende 75 jaar en dat dezelfde klok afgelezen moet worden. Waarom? Volgens Einstein loopt de klok langzamer als hij op de grond ligt en sneller als hij hoger wordt opgehangen. Ook beweging heeft invloed: als de klok van zijn plaats is gehaald en weer terug is gehangen heeft de klok iets langzamer de tijd weggetikt. Hetzelfde geldt voor de aanwezigen. Als vandaag een verenigingslid aanwezig was die ook de oprichtingsvergadering had bijgewoond, had dit lid kunnen constateren dat zijn of haar klok niet dezelfde tijd aan zou geven als die van de zaalklok, uitgaande van identieke klokken! Als dit lid veel in de bergen heeft doorgebracht tijdens de afgelopen 75 jaar zal zijn of haar klok vóórlopen op de zaalklok. Dit lid is ouder geworden dan een lid die 75 jaar lang in de zaal was gebleven. Want volgens Einstein loopt een klok sneller als de zwaartekracht zwakker is. Dit betekent dat voor ieder van ons de tijd verschillend weg tikt: elke persoon graagt zijn of haar eigen klok met zich mee. Dus de spreuk ‘Zoals het klokje thuis tikt, tikt het nergens’ is volledig in overeenstemming met de relativiteitstheorie van Einstein.

Eindconclusie. Het bepalen van het moment waarop de Aarde exact 75 rondjes om de Zon heeft gedraaid is dus voor ieder van ons een iets ander moment. Maar het feit blijft dat voor ieder van ons dit moment nu wel is gepasseerd. Dus kunnen we met een gerust hart het 75-jarig jubileum vieren!

Wicher van der Heide, april 2022

Lezing en boek van Prof. Ed van den Heuvel

Afgelopen 29 januari gaf Prof. Ed van den Heuvel een zeer boeiende lezing over ‘Mogelijkheden van intelligent leven elders in het heelal’. Leden die deze lezing als pdf-bestand willen ontvangen kunnen een e-mailtje sturen naar voorzitter@gemmafrisius.nl. Dit onderwerp is ook opgenomen in zijn boek ‘De wonderbaarlijke eenheid van het heelal en de oorsprong hiervan in de oerknal’, uitgeverij Prometheus Amsterdam. Een aanrader!

Ongewenste woningbouw bij de Volkssterrenwacht Observeum te Burgum

Er zijn plannen voor woningbouw bij Volkssterrenwacht/Streekmuseum Observeum te Burgum. Als deze worden uitgevoerd dan wordt het voortbestaan van Observeum ernstig bedreigd. Door lichtvervuiling en beperking van het zicht rondom de telescoop zal het waarnemen drastisch worden beperkt, zo niet onmogelijk worden gemaakt. De enige Volkssterrenwacht van Friesland met de unieke Miedema-telescoop, belangrijk voor jong en oud (scholieren!), zou dan verdwijnen. Help mee om deze bouwplannen te keren door het tekenen van de volgende petitie: https://observeum.petities.nl.

Oud-penningmeester Albert Lefferts overleden

Op 17 januari is, op de leeftijd van 75 jaar, Albert Lefferts overleden. Albert werd in het jaar 2014 penningmeester van de vereniging en oefende vervolgens zijn bestuursfunctie zeer nauwgezet uit. Met zijn grote kennis en belangstelling voor weer- en sterrenkunde was hij een drijvende kracht in het bestuur. Ten gevolge van zijn afnemende gezondheid moest hij, zéér tegen zijn zin, het penningmeesterschap beëindigen in 2019. We verliezen in hem een aimabel mens die zich met veel enthousiasme heeft ingezet voor onze vereniging.

Wicher van der Heide (voorzitter Vereniging Gemma Frisius)

Weer een bijeenkomst op 29 januari??

Er bestaat een kans dat de geplande bijeenkomst op 29 januari in het Oranje Hotel te Leeuwarden kan doorgaan mits er corona-versoepelingen komen op 25 januari. Nog even afwachten dus. Het programma begint om 14.00 uur met uitleg en demonstratie van de zelfbouw-spiegeltelescoop van Meindert de Jong, de huidige penningmeester van de vereniging Gemma Frisius. De hoofdspreker van deze middag is niemand minder dan Prof. Ed van den Heuvel, emeritus-hoogleraar Sterrenkunde van de Universiteit van Amsterdam en Vrije Universiteit van Brussel. Hij heeft talloze binnen- en buitenlandse onderscheidingen mogen ontvangen. De titel van zijn voordracht is: ‘De mogelijkheid van intelligent leven in het heelal’.

Kijktip Omrop Fryslân over Eise Eisinga: woensdag 8 december 20.30 uur

De Thúsakademy organiseert in de decembermaand drie colleges onder het thema ‘De mythe voorbij’. Drie wetenschappers komen colleges geven over de verhalen achter mythes die zij hebben onderzocht en de nieuwe inzichten die dat heeft opgeleverd. Woensdag 8 december gaat Omrop Fryslân van start met wetenschapshistoricus Arjen Dijkstra als spreker, die onderzoek heeft gedaan naar Eise Eisinga. Wat weten we nou eigenlijk over hem, behalve dat hij het Planetarium heeft gebouwd? Eise Eisinga: de man die in alle stilte en bescheidenheid een wonderbaarlijk planetarium bouwde, omdat hij als enige niet geloofde in de apocalyptische preken van een dominee die zonder verstand van zaken het einde van de wereld voorspelde.Het verhaal verder onderzocht Arjen Dijkstra verbaasde zich erover dat dit bekende verhaal nooit verder is onderzocht. Hij dook erin, ploos archieven door, zocht correspondentie en bewijsstukken uit de 18e eeuw. Dat levert heel veel nieuwe informatie op, die de mythe van de eenzame strijder uit Franeker flink voorbij gaat.

Vragen stellen. Heb jij een vraag over de inhoud van het college, of wil je reageren? Dat kan! Stuur jouw vraag tijdens het college door naar 06 –21 43 79 06. Dan probeert Bart Kingma, gastheer van de avond, antwoord te krijgen op jouw vraag.

Thúsakademy ‘De mythe voorbij’ over Eise Eisinga is woensdag 8 december om 20.30 uur live op televisie te zien bij Omrop Fryslân.

Excursie 2021

Op 11 december is er weer een ledenexcursie gepland. Deze staat in het teken van het 75-jarig bestaan van de vereniging. De excursie vindt plaats in Dokkum, de geboorteplaats van Gemma Frisius. U kunt zich hiervoor opgeven bij de secretaris Hans Brandsma per e-mail (secretaris@gemmafrisius.nl) per telefoon (0646032028) of tijdens de komende bijeenkomst op 27 november bij de ingang. Nadere informatie vindt u op EXCURSIE.